Numer 1/2012

Wypedzenie28.02.jpg

Od Redakcji tekst w formacie pdf

A  R  T  Y  K  U  Ł  Y:

Zdzisław J. Czarnecki, Zbawienie w rozumie – dylematy i aporie siedemnastowiecznego racjonalizmu pełny tekst w formacie PDF

Artykuł jest poświęcony analizie procesu, który dokonał się w filozofii europejskiej u schyłku Odrodzenia i w połowie siedemnastego stulecia stwarzając podstawy rozwoju myśli nowożytnej. Początkiem tego procesu było załamanie się antropologicznego i epistemologicznego optymizmu wczesnego renesansu na rzecz: 1) pesymistycznej oceny natury ludzkiej, 2) sceptycznej negacji wartości ludzkiego poznania, 3 ) zakwestionowania pewności religijnych wobec pogłębiającego się, także w wyniku reformacji, pluralizmu religijnego, 4) zakwestionowania uznawanych poprzednio podstaw porządku moralnego oraz 5) ładu społecznego. Celem artykułu jest wykazanie, że wiek XVII podjął próbę przezwyciężenia tych tendencji za pośrednictwem odnalezienia w rozumie ludzkim podstawy powszechnej jedności i harmonijnego porządku. Poszukiwanie zbawienia w rozumie stanowiło swoiste antidotum na chaos zmiennej i irracjonalnej rzeczywistości teoretycznej i społecznej. Efektem stanie się: 1) ugruntowanie skrajnie racjonalistycznej koncepcji człowieka pojmowanego jako ens rationale, 2) zainicjowana przez Descartesa dominacja skrajnego racjonalizmu w sferze poznania, 3) narodziny, za sprawą Herberta z Cherbury, deizmu i „naturalnej religii” zgodnej z wymogami rozumu, 4) wydedukowany more geometrico z pojęcia natury i substancji uniwersalny system etyczny Spinozy oraz wyprowadzony z racjonalnej natury człowieka na zasadzie umowy społecznej równie racjonalny porządek polityczny.  Jednakże w każdej z tych dziedzin owo poszukiwanie zbawienia w rozumie okaże się teoretycznie bezsilne wobec rzeczywistej złożoności zjawisk, jakie skrajny racjonalizm usiłował porządkować. Koncepcja człowiek pojmowanego jako ens rationale okaże się możliwa tylko za cenę degradacji uczuć, aprioryczna epistemologia zostanie skazana na konstruowanie innych niż empiryczna rzeczywistości, teologia naturalna będzie całkowicie bezsilna wobec bogactwa form życia religijnego, uniwersalny i absolutny system etyczny wymaga deprecjacji różnorodności ludzkich celów, zaś teoria umowy społecznej zakwestionowania społecznego i historycznego charakteru człowieka. I właśnie te konsekwencje i trudności siedemnastowiecznego racjonalizmu staną się punktem wyjścia późniejszej myśli filozoficznej, zwłaszcza zaś filozofii Hume’a, Vica, Kanta oraz Hegla.

Słowa kluczowe: rozum, zbawienie, poznanie, deizm, polityka


Waldemar Prusik, Maxa Schelera pojęcie wolności osobowej pełny tekst artykułu w formacie pdf

Artykuł stanowi krytyczną analizę M. Schelera rozumienia wolności. Scheler pokazuje wolność jako „możność” bądź „moc” (Können) woli, która jest podstawą wolności wyboru i działania. W ten sposób wolność stanowi osobowy habitus, zaś jej istota dana jest w wewnętrznym (intencjonalnym) przeżyciu, a nie w rozważaniu teoretycznym. Znaczy to, że świadomość wolności jest świadomością niezależności wyższej sfery („centrum”) osoby od sfery niższej (ducha od psychiki, psychiki od sfery witalnej, sfery witalnej od zmysłowej). Jeżeli wolność realizuje się w porządku aktów woli, to chcenie staje się „chceniem umotywowanym”. Wewnętrzne przeżycie wartości (jako motywu) przedstawia się jako subiektywna konieczność chcenia, sprawiająca, że chcenie nie jest już dowolne, lecz racjonalne (sensowne) i wolne. Sensowne chcenie to chcenie zdeterminowane przez motyw dany w wewnętrznym doświadczeniu. Wolna wola jest więc chceniem umotywowanym, podyktowanym świadomością konieczności. W tym kontekście wolność jest bezpośrednim uświadomieniem konieczności i uzyskuje konotację neoplatońską.

Słowa kluczowe: duch, osoba, wola, determinacja, konieczność, wolność

Tomasz Siwiec, Etyka filozoficzna jako normatywna refleksja krytyczna pełny tekst artykułu w formacie pdf

Odróżniając etykę filozoficzną od moralności, definiuje autor tę pierwszą przez wskazanie na jej normatywny, refleksyjny i krytyczny charakter. Autor zgadza się z Robertem Spaemannem, że etyki filozoficznej nie można ujmować jako teorii moralności, lecz należy rozumieć ją jako refleksję, która poznawczo oświetla nie tylko badany przedmiot, ale także badający podmiot. W kolejnej części autor wyjaśnia normatywny charakter etyki przez odwołania się do zaproponowanej przez Georga Henrika von Wrighta typologii norm moralnych. Zgodnie z nią, normatywność etyki filozoficznej nie wyczerpuje się w specyfice reguł, preskrypcji i dyrektyw. W trzeciej części artykułu, autor w nawiązaniu do Nicolaia Hartmanna postuluje trzystopniową metodę badań etycznych. Na pierwszym etapie badań etyka miałaby być fenomenologii moralności, na drugim aporetyką moralności, na trzecim zaś teorii moralności. Trzystopniowa metoda badań miałaby zapewnić etyce filozoficznej niezbędną krytyczność wobec własnych usiłowań i wyników.

Słowa kluczowe: etyka, moralność, normatywność, normy.


Stefan Konstańczak,  W cieniu Holocaustu. Hansa Jonasa koncepcja »homo patiens« pełny tekst artykułu w formacie pdf

Homo patiens to człowiek, który nieustannie cierpi. H. Jonas w pracy Idea Boga po Auschwitz postawił trudne pytanie, które skierował do wszystkich, polityków, filozofów, kapłanów, teologów oraz zwykłych ludzi: Oto doświadczyliśmy najbardziej traumatycznego doświadczenia w dziejach ludzkości – Holocaustu. Miało ono charakter zbiorowy, bo doświadczyła go cała ludzkość, ale także z osobna każda osoba narodowości żydowskiej. Jakiej zatem wiedzy o złu i ludzkim cierpieniu dostarczyło nam to doświadczenie? Pytanie to było jak najbardziej na miejscu, gdyż wkrótce po zakończeniu wojny pojawiły się poglądy uznające, że: „problem Auschwitz został rozwiązany raz na zawsze, prawomocne wyroki zapadły, a dowody winy zostały ostatecznie ustalone”. Jonas już w 1939 r. miał pełną świadomość celów hitlerowskiej polityki narodowościowej zmierzającej do całkowitej eksterminacji narodu żydowskiego. Dlatego natychmiast po wybuchu wojny opublikował apel Our Part in This War: A Word to Jewish Men, w którym pisał: „To jest nasz czas, to jest także nasza wojna, to bellum judaicum [wojna żydowska] w najgłębszym tego słowa znaczeniu”. Tekst ten został opublikowany w Jerozolimie we wrześniu 1939 r. i zawierał niezwykle trafną charakterystykę nazizmu i jego celów. Auschwitz był dla Jonasa osobistym doznaniem, bo tam stracił matkę. Zdaniem biografów i analityków jego twórczości nigdy potem nie otrząsnął się z traumy z tym związanej. W swej rozprawie Jonas toczy spór jakby sam z sobą. Analizuje dwie klasyczne teodycee, z który pierwsza jest podpowiedzią świadków losu Hioba – cierpisz, bo zgrzeszyłeś. Jest to jednak wytłumaczenie dobre dla jednostki, ale nie dla całego narodu, a tym bardziej takim nie jest dla niewinnych dzieci i niemowląt. Druga rozważana przez Jonasa postać teodycei jest podpowiedzią teologów – cierpi się razem z Bogiem za to w co się wierzy. Daje się w ten sposób świadectwo wiary – „wszystko, co najgorsze, staje się udziałem właśnie niewinnych i sprawiedliwych”. I to wytłumaczenie przy głębszej analizie upada, bo Zagłada dotyczyła nie tych, którzy wierzą (są wyznawcami judaizmu), ale tych, co są Żydami z racji urodzenia, choćby nawet nie wierzyli od pokoleń. Odwrócił zatem relacje pomiędzy Bogiem a człowiekiem. Był bowiem przekonany, że Bóg stwarzając świat i swoje dzieła z własnej woli stracił swą wszechmoc, gdyż wycofał się, aby zostawić im miejsce. Ostateczna konkluzja Jonasa jest następująca: „Bóg zrezygnował ze swej mocy, abyśmy mogli istnieć”.

Słowa kluczowe: Holocaust, etyka, nazizm, Hans Jonas, teodycea

Emilia Zimnica-Kuzioła, Główne stanowiska w psychologii religii – wprowadzenie pełny tekst artykułu w formacie pdf

Celem artykułu jest syntetyczne ujęcie przedmiotu i obszarów zainteresowań psychologii religii (tradycja i współczesność). Autorka omawia trzy zagadnienia: akademicki status psychologii religii, jako subdyscypliny psychologii ogólnej, najważniejsze koncepcje psychologii religii (psychoanalityczną, behawiorystyczną, humanistyczną, historyczną i kognitywistyczną) i psychologiczne ujęcie źródeł religijności. Psychologia religii jest subdyscypliną psychologii ogólnej, zajmującą się analizą indywidualnej religijności, podmiotową stroną przeżywania sacrum.Fenomen religijności eksplikowany jest poprzez teorie genetyczne (psychologia rozwojowa i ewolucyjna, czyli ujęcie ontogenetyczne i filogenetyczne) i funkcjonalne (rola religii w życiu jednostki). Wśród funkcji religii w życiu jednostki najczęściej wymienia się nadanie głębszego sensu egzystencji, wzmocnienie poczucia bezpieczeństwa, łagodzenie lęków, tworzenie więzi wspólnotowych. W behawioryzmie jednostka stanowi bierny obiekt oddziaływań środowiska zewnętrznego, w koncepcji psychoanalitycznej człowiekiem kierują wewnętrzne siły dynamiczne, jest on determinowany poprzez popędy, czasem sprzeczne dążenia. Można tu mówić o „klinicznym portrecie jednostki”. Koncepcja kognitywistyczna przyznaje więcej autonomii jednostce, która w sposób twórczy przetwarza informacje, zdobywa wiedzę, samodzielnie dochodzi do pewnych wniosków egzystencjalnych. W wersji ateistycznej religijność tłumaczy naturalnymi procesami umysłowymi, bez odniesień wertykalnych. Koncepcja humanistyczna uwzględnia dążenie człowieka do samorozwoju, zakłada istnienie progresywnych tendencji w zakresie rozwoju duchowego, emocjonalnego, fizycznego i umysłowego. Zaznaczyć wypada, że ujęcia psychologiczne nie rozstrzygają problemów ontologicznych, ich autorzy powinni unikać pytań o realne istnienie przedmiotu relacji religijnej. W centrum ich zainteresowania powinien pozostać człowiek, jego psychiczne potrzeby i przeżycia. W ich świetle rozpatrywany jest problem religijności jednostki. W praktyce wielu teoretyków-psychologów wkraczało na teren metafizyki, wydając nieuprawnione sądy dotyczące istnienia bądź nieistnienia Boga. G. W. Allport pisał, że psychologia religii nie jest w stanie w pełni wyjaśnić złożonego fenomenu religijności. Uwzględnienie filozoficznej i teologicznej perspektywy daje szansę uzyskania pogłębionego obrazu – nieredukcyjnego.

Słowa kluczowe: psychologia, religia, psychologia religii.


Anna Ziółkowska, Prawda sztuki a rzeczywistość. Estetyka Hansa-Georga Gadamera wobec wybranych zjawisk sztuki współczesnej  pełny tekst w formacie pdf

Hans-Georg Gadamer łączy doświadczenie sztuki z doświadczeniem prawdy. Obcowanie ze sztuką oddziałuje silnie na ludzką egzystencję. Rzeczywistość i sztuka, pomimo różnego statusu ontologicznego, pozostają ze sobą w dynamicznym związku. Niniejszy artykuł składa się z dwóch części. W pierwszej części rekonstruuję estetykę Gadamera. Podejmuję m. in. zagadnienia: hermeneutycznego doświadczenia estetycznego, statusu bytowego dzieła sztuki, prawdy sztuki i relacji pomiędzy sztuką a rzeczywistością. W drugiej części konfrontuję rozważania hermeneuty z niektórymi przejawami sztuki współczesnej, takimi jak: happening, performans, pop-art. W artykule skupiam się na konsekwencjach, jakie płyną z tej konfrontacji dla zagadnienia prawdy sztuki i jej relacji do rzeczywistości.

Słowa kluczowe: sztuka, prawda sztuki, Gadamer, estetyka.


Mateusz Palka, „Fotoinstalacje” Krzysztofa Cichosza pełny tekst artykułu w formacie pdf

Artykuł przedstawia oryginalną, wypracowaną przez Krzysztofa Cichosza technikę fotograficzną o nazwie „fotoinstalacje”. W swojej twórczości artysta poddaje krytycznej analizie funkcjonowanie obrazów w kulturze współczesnej. Jego prace wykorzystują wykonane wcześniej przez innych fotografie, które umieszcza w nowym kontekście, dekonstruując ich pierwotne znaczenie. Za podstawę dla interpretacji metodologii artysty posłużyły historiozoficzne teorie Waltera Benjamina, wyłożona przez Guy Deborda koncepcja cytatu, który przywraca utracone znacznie tekstu, oraz rozważania Johna Bergera, analizującego historycznie uwarunkowaną problematykę oryginału w sztuce.

Słowa kluczowe: fotoinstalacja, fotografia, sztuka, Krzysztof Cichosz.

R  E  C  E  N  Z  J  E :

Eliza Krupińska: Zbigniew Skowron, Myśl muzyczna Jeana-Jacquesa Rousseau, Wyd. UW, Warszawa 2010, ss. 328 pełny tekst w formacie pdf

Paulina Okraj: Cezary Mordka, Świadomość, świat i spostrzeżenie. Zarys zagadnień, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2009, ss. 367 pełny tekst w formacie pdf

Mateusz Palka: Walter Benjamin, Berlińskie dzieciństwo na przełomie wieków, Aletheia, Warszawa 2010, ss. 222 pełny tekst w formacie pdf

S  P  R  A  W  O  Z  D  A  N  I  A :

Jan Burnatowski, Ameryka Miłosza (Kraków, 16-18 listopada 2011) pełny tekst w formacie pdf

Barbara Czardybon, „Nowe ontologie w Niemczech”. Tradycja postneokantyzmu w Niemczech i Rosji  (Kraków, 10-11 stycznia 2012) pełny tekst w formacie pdf

Dawid Kolasa, Duchowa sytuacja epoki – 80 lat później (Kraków, 26 października 2011) pełny tekst w formacie pdf

N  O  T  Y    O    A  U  T  O  R  A  C  H:

JAN BURNATOWSKI, krytyk literacki, doktorant literaturoznawstwa na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie. Zajmuje się literaturą nowoczesną, a w szczególności polską prozą innowacyjną. Przygotowuje pracę doktorską na temat  Prozy Mariana Pankowskiego jako projektu literatury innowacyjnej. Publikował teksty poświęcone prozie współczesnej (M. Pankowski, W. Gombrowicz, A. Olechniewicz, R. Alameddine, J. Hajduk). Współpracował z Archiwum Instytutu Literackiego „Kultura” w Maisons – Laffitte.

BARBARA CZARDYBON, magister, absolwentka filozofii (UŚ), doktorantka w Instytucie Filozofii UJ. Pod kierunkiem dr. hab. Michała Bohuna przygotowuje dysertację poświęconą problematyce ontognoseologicznej w pismach rosyjskich neokantystów. Wykładowca Wyższej Szkoły Biznesu w Dąbrowie Górniczej oraz Kolegium Pracowników Służb Społecznych w Chorzowie. Publikowała  m.in. w czasopismach” „Logosie i Ethos”, „Principia”, „Przegląd Filozoficzny”, „Filo-Sofja”, „Przegląd Rusycystyczny”. Tłumaczyła teksty rosyjskich filozofów przełomu XIX/XX wieku. Jej główne zainteresowania obejmują filozofię tzw. srebrnego wieku  kultury rosyjskiej, ze szczególnym uwzględnieniem myśli Siemiona Franka, a także rosyjski neokantyzm oraz fenomenologię. W WSB bierze udział w projekcie „Nowoczesne kształcenie – pewna przyszłość”, współfinansowanym ze środków Unii Europejskiej.

ZDZISŁAW JERZY CZARNECKI, profesor, rektor Wyższej Szkoły Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie, wieloletni pracownik i dziekan Wydziału Filozofii i Socjologii UMCS w Lublinie. Zainteresowania naukowe: historia filozofii nowożytnej i filozofia dziejów. autor kilkudziesięciu opracowań naukowych, obejmujących książki autorskie, książki redagowane i artykuły naukowe (m.in. Przyszłość i historia. Studia nad historyzmem i ideą prospekcji dziejowej w historii filozofii, Wyd. Lubelskie, Lublin 1981; Wartości i historia. Studia nad refleksją filozoficzną o ludzkim świecie, Wyd. UMCS, Lublin 1992).

DAWID KOLASA, doktorant w Zakładzie Estetyki Instytutu Filozofii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Obecnie pisze rozprawę doktorską pt. Wiara filozoficzna i szyfry transcendencji w filozofii Karla Jaspersa. Jego zainteresowania badawcze oscylują wokół filozofii egzystencjalnej (Søren Kierkegaard i Karl Jaspers), filozofii religii, antropologii filozoficznej oraz dydaktyki filozofii. Publikował w „Ruchu Filozoficznym”, „Szkicach Humanistycznych”, „Filo-Sofiji” i „Analizie i Egzystencji” oraz publikacjach tematycznych poświęconych między innymi filozofii Karla Jaspersa. Tłumaczył artykuły z zakresu etyki filozoficznej, filozofii społecznej i filozofii polityki.

STEFAN KONSTAŃCZAK, doktor habilitowany, profesor nadzwyczajny UZ, kierownik Zakładu Etyki w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Zielonogórskiego. Zainteresowania naukowe: aksjologia, etyka,  bioetyka, filozofia polska XIX i XX wieku. Autor ok. 250 publikacji naukowych, w tym 5 książek: Odkryć sens życia w swej pracy. Wokół problemów etyki zawodowej, Wyd. WSP Słupsk, Słupsk 2000, ss. 208;  Internalizacja wartości moralnych, Wyd. PAP Słupsk 2001, ss. 241; Etyka środowiskowa wobec biotechnologii, Wyd. PAP Słupsk 2003, ss. 227; Wybrane zagadnienia ekofilozofii, Wyd. PAP Słupsk 2005, ss. 209; Etyka pielęgniarska, Wyd. Difin, Warszawa 2010, ss. 260.

ELIZA KRUPIŃSKA, magister, absolwentka muzykologii, ( UJ, 2009). Stypendystka Rządu Francuskiego (2009). Doktorantka w Zakładzie Ontologii Instytutu Filozofii UJ. Przygotowuje rozprawę doktorską poświęconą semiotyce muzyki pod kierunkiem prof. Andrzeja Józefa Nowaka. Jej zainteresowania naukowe koncentrują się wokół strukturalnego nurtu semiotyki oraz problemów z zakresu teorii i filozofii muzyki.

PAULINA OKRAJ, magister, absolwentka filozofii, doktorantka w Zakładzie Filozofii Współczesnej UMCS, magistrantka w Katedrze Teorii i Filozofii Prawa UMCS. Autorka artykułów z zakresu aksjologii, filozofii bytu oraz historii filozofii. Uczestniczyła w kilku ogólnopolskich konferencjach naukowych. Prowadziła zajęcia z filozofii współczesnej, historii filozofii oraz z filozofii religii. Obecnie przygotowuje rozprawę doktorską na temat „Filozofia wartości w metafizyce Samuela Alexandra” oraz pracę magisterską z zakresu teorii i filozofii prawa.

MATEUSZ PALKA, magister, absolwent Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, doktorant w Instytucie Filozofii na Wydziale Nauk Społecznych. Przygotowuje dysertację na temat koncepcji alegorii Waltera Benjamina pod kierunkiem prof. dra hab. Ryszarda Różanowskiego. Zainteresowania badawcze: estetyka i historia fotografii.

WALDEMAR PRUSIK, doktor, wykładowca w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Szczecińskiego. Autor książek: Wartość – byt czy nicość? Aksjologia Henryka Elzenberga, Fundacja „Lubelska Szkoła Filozofii Chrześcijańskiej”, Lublin 2001; Fenomenologia wartości. Max Scheler i Nicolai Hartmann, WNUS, Szczecin 2011. Zainteresowania badawcze: metafizyka i aksjologia oraz wybrane zagadnienia z filozofii sztuki (m.in. związek sztuki z mistyką, sztuka a byt, wolność w sztuce).

TOMASZ SIWIEC, magister, doktorant w Zakładzie Aksjologii i Etyki Społecznej Instytutu Filozofii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. W swojej pracy badawczej zajmuje się problemem relacji między etyką a estetyką, zjawiskiem estetyzacji moralności, filozofią religii oraz współczesną etyką niemiecką. Obecnie przygotowuje rozprawę doktorską „Moralność jako element świata przeżywanego w świetle współczesnej etyki niemieckiej”. Publikował w „Filo-Sofiji” i „Ruchu Filozoficznym”.

EMILIA ZIMNICA-KUZIOŁA, doktor, adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego. Autorka książki Światła na widownię. Socjologiczne studium publiczności teatralnej (Łódź 2003) i kilkudziesięciu artykułów, dotyczących problematyki dwóch interesujących ją w szczególności dziedzin – socjologii sztuki (szczególnie teatru i literatury) oraz socjologii religii. Ostatnie teksty publikowała w „Przeglądzie Humanistycznym” i „Przeglądzie Religioznawczym”.

ANNA ZIÓŁKOWSKA, doktor, adiunkt w Zakładzie Estetyki w Instytucie Filozofii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Specjalizuje się w filozofii współczesnej, antropologii filozoficznej oraz estetyce. Autorka książki Rola świadomości w konstytuowaniu człowieka. Roman Ingarden a Paul Ricoeur oraz m. in. takich artykułów, jak: 1) Wolność a doświadczenie tragiczności; 2) Konstytuowanie siebie wobec wartości. Na podstawie refleksji.

Licencja Creative Commons

Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Unported.