Numer 15 /2015

15 /2015

red. Honorata Jakuszko

Wypedzenie28.02.jpg

Od redakcji pełny tekst w formacie pdf

Honorata Jakuszko, Dyskusje wokół Oświecenia pełny tekst w formacie pdf

A R T Y K U Ł Y    T E M A T Y CZ N E:

Stanisław Janeczek, Rola oświecenia chrześcijańskiego w kulturze wieku XVIII pełny tekst artykułu w formacie pdf

Artykuł w duchu historii kultury intelektualnej omawia problematykę specyfiki ideowej kultury wieku XVIII. Wbrew wpływowym przekonaniom wielu historyków, podkreślających dominujący charakter proces sekularyzacji kultury Oświecenia, wskazuje, że mimo niewątpliwej obecności wątków racjonalistycznych chrześcijaństwo pozostało integralnych elementem kultury tej epoki. Analizy na gruncie kultury naukowej i szkolnictwa, a więc najbardziej fundamentalnych narzędzi upowszechniania ówczesnej kultury upoważniają nawet do stwierdzenia, że chrześcijańska inspiracja pozostała nie tylko istotnym, ale wręcz podstawowym punktem odniesienia kultury wieku XVIII. Stąd, w duchu tzw. długiego trwania (longue durée), podkreślanego przez współczesną historiografię, Oświecenie religijne, nade wszystko Oświecenie chrześcijańskie jest nie tylko faktem kulturowym, ale nawet stanowi nurt dominujący (mainstream Enlightenment).

Słowa kluczowe: wiek XVIII, oświecenie, chrześcijaństwo i kultura


Marta Szymańska-Lewoszewska, Irlandzki patriotyzm George’a Berkeley’a w latach 1734-1753 pełny tekst artykułu w formacie pdf

Celem artykułu jest analiza prac brytyjskiego filozofa George’a Berkeleya z okresu jego pobytu w Cloyne w Irlandii w latach 1734–1753 pod kątem protestanckiego patriotyzmu irlandzkiego w pierwszej połowie XVIII wieku. W pierwszej części artykułu zostanie przedstawiona ogólna charakterystyka protestanckiego patriotyzmu irlandzkiego we wskazanym okresie. W drugiej części artykułu odwołam się do zaangażowania Berkeleya w poprawę warunków życia społeczeństwa Irlandii. Analizie zostaną poddane postulaty filozofa w zakresie życia religijnego, gospodarczego i społeczno-politycznego społeczeństwa Irlandii. W wyniku analizy zostanie przedstawiona interpretacja Berkeleyowskiego patriotyzmu irlandzkiego, który był ufundowany na postulacie dążenia do dobra wspólnoty. W koncepcji filozofa jej rozumienie było zależne od okoliczności historycznych. W teoretycznym ujęciu wspólnota oznaczała dla niego ludzkość jako taką, w praktyce – wspólnotę Kościoła anglikańskiego, wspólnotę terytorialną, a także wspólnotę państwową, którą Irlandia tworzyła wraz z Wielką Brytanią w ramach rozwijającego się Imperium Brytyjskiego.

Słowa kluczowe: George Berkeley, Irlandia, XVIII-wieczny patriotyzm irlandzki, protestantyzm


Tomasz Stefaniuk, Religia naturalna i krytyka objawienia w poglądach Matthew Tindala pełny tekst artykułu w formacie pdf

Artykuł poświęcony jest krytyce objawienia, z jaką spotykamy się na gruncie brytyjskiego deizmu, u filozofów takich jak Herbert z Cherbury, William Wollaston, Thomas Chubb, John Toland czy Anthony Collins. Szczególna uwaga poświęcona jest poglądom Matthew Tindala, który zapamiętany został przede wszystkim jako autor Christianity as Old as Creation. Tindal, podobnie jak i pozostali deiści, przyjmuje, że oświecony – tj. wyzwolony z wszelkich krępujących go więzów, w tym zwłaszcza z przesądów – rozum ludzki jest najwyższym arbitrem we wszelkich kwestiach, również w tych związanych z religią. Wyróżnia on objawienie zewnętrzne, tj. księgi uznane za objawione, oraz objawienie wewnętrzne, czyli objawienie się porządku rzeczy człowiekowi, będącemu istotą racjonalną.

Słowa kluczowe: Matthew Tindal, deizm, religia naturalna, racjonalizm, objawienie, krytyka religii


Adam Grzeliński, Słownik historyczny i krytyczny Pierre’a Bayle’a i jego brytyjscy czytelnicy pełny tekst artykułu w formacie pdf

Artykuł rekonstruuje wpływ myśli francuskiego filozofa i historyka Pierre’a Bayle’a (1647–1706) na filozofów i literatów brytyjskiego Oświecenia. Wpływ ten był bardzo szeroki, do czego przysłużyły się kolejne angielskie edycje jego najważniejszego dzieła, jakim był Słownik historyczny i krytyczny (1697). Bayle bardzo silnie oddziałał zarówno na wolnomyślicieli oraz deistów (Tolanda, Shaftesbury’ego, Mandeville’a Collinsa), jak i czołowych brytyjskich empirystów (Locke’a, Berkeleya i Hume’a), choć bardzo często dochodziło przy tym do przeinaczania jego poglądów.

Słowa kluczowe: Pierre Bayle, Oświecenie brytyjskie, sceptycyzm, empiryzm, Shaftesbury, Locke, Berkeley, Hume


Zbigniew Pietrzak, O możliwościach i ograniczeniach matematyzacji nauk biologicznych w XVII i XVIII wieku pełny tekst artykułu w formacie pdf

W XVII i XVIII wieku dokonywała się matematyzacja nauk przyrodniczych. Proces ten polegał, między innymi, na ilościowym ujęciu przedmiotu badań, matematycznym zdefiniowaniu podstawowych pojęć oraz nadania tym naukom matematycznej struktury. Proces matematyzacji zależał także od funkcjonujących w tych naukach filozoficznych idei, które mogły mu sprzyjać bądź go uniemożliwiać. Specyfika nauk biologicznych polegała między innymi na tym, iż konstytuowały je filozoficzne idee, takie jak arystotelizm, witalizm, organicyzm czy mechanicyzm, które odwoływały się do pojęć duszy, woli, doznań.

Słowa kluczowe: matematyzacja, biologia, mechanicyzm, witalizm, organicyzm, dusza, siła, ruch


Tomasz Kupś, Między Oświeceniem a scholastyką. Wybrane problemy recepcji filozofii Kanta w polskiej filozofii na początku XIX wieku i perspektywy nowych badań pełny tekst artykułu w formacie pdf

Celem artykułu jest naszkicowanie ogólnej charakterystyki warunków, w jakich dokonywała się wśród Polaków pierwsza recepcja filozofii Kanta (w pierwszych dziesięcioleciach XIX wieku). Często czynniki niemerytoryczne (instytucjonalne, społeczne i polityczne) decydowały o kierunku i charakterze tej recepcji, a nawet o jej wstrzymaniu lub załamaniu się. W tych warunkach łatwo dochodziło do polaryzacji stanowisk wobec filozofii Kantowskiej opartych, z jednej strony, na bezpodstawnych uprzedzeniach, z drugiej zaś, na bezkrytycznym entuzjazmie. Najpierw (1) scharakteryzuję krótko powody, dla których polska dziewiętnastowieczną recepcji filozofii Kanta można scharakteryzować jako napięcie między „Oświeceniem” i „scholastyką” (przy czym terminy te wcale nie muszą oznaczać tu tego, co historycy filozofii nazywają za ich pomocą). Następnie (2) w skrócie prezentuję specyfikę pierwszej recepcji filozofii Kanta oraz przedstawicieli głównych skrajnych stanowisk (Szaniawski, Wigura, Śniadecki). Na koniec (3) szkicuję możliwe kierunki dalszych badań nad pierwszym etapem recepcji filozofii Kanta w Polsce i podaję przykłady nowych odkryć.

Słowa kluczowe: historia filozofii nowożytnej, Immanuel Kant, recepcja, Oświecenie, badania archiwalne, interpretacja


Paweł Sikora, Transcendentalizm Kanta a problem konceptualizmu we współczesnej filozofii percepcji pełny tekst artykułu w formacie pdf

Filozofia kantowskiego transcendentalizmu, opisująca syntetyczny charakter naszego poznania, stanowi w pewnym sensie antycypację stanowiska konceptualizmu, które jest dziś szeroko dyskutowane w analitycznej filozofii percepcji. Postaram się zaprezentować, w jaki sposób główne filary transcendentalizmu Kanta są obecne w kilku kluczowych stanowiskach współczesnej filozofii percepcji oraz w jakim stopniu można mówić o realności przedmiotów doświadczenia w oparciu o tezę konceptualizmu. Spróbuję też pokazać, dlaczego teza konceptualizmu może stanowić sedno różnorakich stanowisk w filozofii percepcji, niezależnie od różnic w pojmowaniu przedmiotu postrzeżeń. Drugim planem współczesnego sporu conceptual vs. non-conceptual content w odniesieniu do filozofii Kanta muszą być także rozważania dotyczące realności rzeczy samych w sobie, niezależnie od tego, że dla wielu stanowisk we współczesnej filozofii percepcji pojęcie realności jest zarezerwowane tylko do świata możliwego doświadczenia.

Słowa kluczowe: Immanuel Kant, percepcja, treść zmysłowa, konceptualizm, realizm

K O M U N I K A T Y   I   S P R A W O Z D A N I A:

Kamil Szymański, „Trwałość – nietrwałość – globalizacji”, Wrocław, 23 października 2015 pełny tekst w formacie pdf


Licencja Creative Commons