Numer 4/2012

ROZUMIENIE ŚWIATA KULTURY Z PERSPEKTYWY NAUKI I FILOZOFII

red. Honorata Jakuszko

Wypedzenie28.02.jpg

Od Redakcji tekst w formacie pdf

A  R  T  Y  K  U  Ł  Y:

Honorata JAKUSZKO, Wprowadzenie pełny tekst w formacie pdf

Zawarte w tomie teksty koncentrują się wokół genezy kultury, jej głównych tendencji, a także perspektyw i zagrożeń odnoszonych do przyszłości. Dotykają ważnych – nierozstrzygalnych ostatecznie – problemów stawianych zarówno w nauce, jak też w filozofii.       Tomasz Kupś podejmuje rekonstrukcję modelu genezy kultury w XVIII-wiecznej filozofii niemieckiej, nawiązującej do teologicznego wątku „grzechu pierworodnego”. Zgodnie z interpretacją Immanuela Kanta i Johanna Gottfrieda Herdera, pierwszy akt wolności opisywany w Księdze Rodzaju oznacza początek historycznego świata kultury, w którym ludzkość nabywa wciąż nowych doświadczeń zarówno pozytywnych, jak też negatywnych.   Na dwuznaczny charakter postępu naukowo-technicznego, który sprzyja dominacji współczesnych postaw hedonistyczno-konsumpcyjnych, które wygaszają ludzką wrażliwość na tragiczne (nieusuwalne) aspekty ludzkiej egzystencji, zwraca uwagę Joanna Smakulska, analizując Bogusława Wolniewicza rozumienie śmierci jako zjawiska nierozłącznie związanego z religijnością lub magią. O wątpliwościach dotyczących postępu naukowo-technicznego pisze Tomasz Łach, podejmując charakterystykę typów argumentacji w tzw. nurtach antytechnicznych. Bardziej radykalna teza jest broniona w artykule Leszka Gawora, który uważa, że proekologiczna metanoia – rezygnacja z antropocentryzmu na rzecz biocentryzmu – stanowi konieczny warunek przetrwania cywilizacji ludzkiej. Na niebezpieczeństwa związane ze współczesną modą na coaching zwraca uwagę Joanna Kiereś-Łach, przeciwstawiając jej klasyczny etos retora jako męża prawego, który realizuje w swym postępowaniu określone cnoty intelektualno-moralne. Drugą grupę tekstów stanowią artykuły podejmujące problem poznania naukowego. Michał Miklas rekonstruuje społeczno-aksjologiczne konteksty wiedzy według Charlesa Sandersa Peirce’a.  Marcin Rządeczka pisze o zaletach i ograniczeniach naturalistycznych koncepcji nauk historycznych. Anna Musioł zwraca uwagę na odmienność metod i funkcji nauk humanistycznych (Geisteswissenschaften) przeciwstawianych przez Wilhelma Diltheya naukom przyrodniczym (Naturwissenschaften).

 

Tomasz KUPŚ, „Grzech” jako element genezy kultury pełny tekst artykułu w formacie pdf

W artykule w skrócie ukazane zostaje znaczenie „grzechu pierworodnego” w modelach antropogenezy (oraz genezy kultury) w historiozoficznych pismach niemieckich filozofów (I. Kant, F. Schiller, F. W. J. Schelling i inni). Analizy koncentrują się na normatywnym charakterze stawianych hipotez (w odpowiedzi na pytanie o źródło zła, o początek człowieczeństwa, o początek kultury). Możliwe jest również, chociaż w bardzo ograniczonym zakresie, ukazanie pewnej tendencji interpretacyjnej, która ze ściśle modelowego i normatywnego użycia założenia „grzechu pierworodnego” przechodzi do opisu domniemanego realnego stanu początkowego.

Słowa kluczowe: grzech pierworodny, geneza kultury, filozofia niemiecka, Biblia, Kant, Schiller, Herder, Schelling.

 

Joanna SMAKULSKA, Bogusława Wolniewicza rozumienie fenomenu śmierci pełny tekst artykułu w formacie pdf

W rozważaniach filozoficznych i bioetycznych Bogusława Wolniewicza jednym z najistotniejszych problemów jest fenomen śmierci rozpatrywany w kontekście tematyki związanej z religią, eutanazją i karą śmierci. Kwestia religii jest tu kluczowa, bowiem, zdaniem filozofa, jej źródłem jest właśnie fenomen śmierci. Śmierć to sacrum, zjawisko budzące szacunek i trwogę, a zetknięcie ze śmiercią to zetknięcie z ciemną i tajemniczą stroną rzeczywistości. Śmierć wskazuje na naszą podległość wobec nieubłaganych praw przyrody. Filozof uważa, że połączenie rozumności i śmiertelności stanowiące o istocie ludzkiej natury, czyni naszą pozycję w świecie tragiczną. Jesteśmy bowiem świadomi, że śmierć jest nieunikniona. Jednak człowiek nie chce umierać, nie chce pogodzić się ze swoją śmiertelnością, pragnie wpłynąć na swój los, aby przynajmniej opóźnić nadejście śmierci. Rozwój nauk medycznych sprawił, że ludzie zaczęli ulegać złudzeniom na temat rychłej możliwości bezkresnego przedłużania życia. Zdaniem filozofa, są to nierealne mrzonki, a ów postęp naukowy powoduje zmianę w naszym odczuwaniu świata, a mianowicie staje się ono coraz mniej wrażliwe na tragizm ludzkiego bytowania. Celem artykułu jest prezentacja głównej tezy Bogusława Wolniewicza o nierozerwalnym połączeniu religijności i zjawiska śmierci.

Słowa kluczowe: śmierć, religia, Bogusław Wolniewicz, tragizm, postęp naukowy.

 

Tomasz ŁACH, Strach przed postępem –kilka uwag o nurtach antytechnicznych pełny tekst artykułu w formacie pdf

Współcześnie można zaobserwować dwa bardzo ogólne podejścia do techniki: pozytywne i negatywne. W pierwszym technikę traktuje się jako coś, co jest zasadniczo dobre. W negatywnym podejściu technika traktowana jest jako coś, co stanowi zagrożenie dla człowieka. Te nastawienia przejawiają się w  ramach niektórych ruchów społecznych. Przedmiotem analiz jest negatywne podejście do techniki, które występuje na gruncie romantyzmu, luddyzmu i neoluddyzmu oraz nurtów ekologicznych. Pierwszym etapem analiz jest wskazanie desygnatów terminu technika: 1) technika jako rodzaj wiedzy na temat reguł tworzenia środków materialnych umożliwiających ekonomiczne sposoby osiągania obranych celów; 2) technika jako umiejętność wykonywania określonych czynności; 3) technika jako artefakty. Pierwszym wskazanym nurtem antytechnicznym jest romantyzm, który sprzeciwiał się industrializacji oraz niszczeniu przyrody. Kolejny omawiany nurt to luddyzm (który pojawił się jako robotniczy sprzeciw wobec zastępowaniu ich pracy maszynami) i neoluddyzm – współczesna kontynuacja luddyzmu. Cechą zasadniczą neoluddyzmu jest przekonanie, że technika jest wrogiem dobrze przeżytego życia. Ostatni z prezentowanych nurtów jest nurt ekologiczny, w którym głównym punktem odniesienia jest przyroda. Wspomniane nurty jako wspólny element mają negatywne nastawienie do techniki, które przejawia się w następujących postulatach: 1) postulat całkowitego wyeliminowania technik, które stanowią zagrożenie 2) postulat zastąpienia  wspomnianych technik przez techniki bardziej bezpieczne. Zasadniczą różnicą pomiędzy tymi nurtami jest punkt odniesienia: dla luddyzmu jest to zdrowie duchowe i cielesne człowieka, dla ekologii przyroda.

Słowa kluczowe: luddyzm, neo-luddyzm, filozofia techniki, ruchy ekologiczne.

 

Leszek GAWOR, Proekologiczna metanoia współczesnego człowieka jako warunek przetrwania cywilizacji ludzkiej pełny tekst artykułu w formacie pdf

Megatrend nasilającego się zagrożenia ekologicznego wskazuje na to, że cywilizacja ludzka prostą drogą zmierza do samozagłady. Jest to przyczyną zrozumienia konieczności radykalnej zmiany dotychczasowej globalnej strategii ludzkości i przebudowania aktualnego modelu cywilizacyjnego postępu. Stanowi to motyw przewodni idei zrównoważonego rozwoju. Z tego punktu widzenia warunkiem uratowania współczesnej cywilizacji jest  powszechna i zdecydowana przebudowa tradycyjnego, antropocentrycznego światopoglądu na rzecz świadomości ekologicznej. Owa zmiana mentalna musi być głęboka i w perspektywie dziejowej przełomowa, stąd też jest określana greckim pojęciem metanoi. Opuszczenie antropocentrycznych pozycji i wstąpienie na poziom poczucia holistycznej jedności z naturą otwiera przed współczesnym człowiekiem nowy sposób percepcji świata. Pozwala mu on wspiąć się na wyższy szczebel gatunkowej ewolucji; przekształcić się w homo ecologicus. Bez takiej metanoi nastąpi „koniec świata takiego, jaki znamy”.

Słowa kluczowe: antropologia filozoficzna, ekologia, homo ecologicus, idea zrównoważonego rozwoju, metanoia.

 

Joanna KIEREŚ-ŁACH, Współczesny retor –vir bonus czy coach? pełny tekst artykułu w formacie pdf

Autorka przedstawia dwie koncepcje nauczyciela sztuki wymowy – starożytnego retora, którego kompetencje w zakresie podejmowanych zagadnień, a także odpowiednia postawa moralna, stanowią równie silny warunek wraz z umiejętnościami krasomówczymi oraz współczesnego coacha, który w budowaniu swojego wizerunku i pozycji zawodowej stawia raczej na doskonalenie umiejętności, służących zrobieniu dobrego wrażenia, niż na pogłębianie wiedzy teoretycznej. Po przeprowadzeniu krótkiej analizy terminologicznej i ustaleniu znaczenia słów kluczowych dla niniejszego artykułu, autorka omawia koncepcję retora wypracowaną przez Arystotelesa, Cycerona oraz Kwintyliana. Stwierdza, że myśliciele ci zgodni są co do tego, że nauczyciel wymowy powinien posiadać przymioty, dzięki którym może być określany jako vir bonus, a więc człowiek prawy. Następnie autorka omawia niezwykle popularną obecnie profesję, określaną mianem coachingu. W tym celu przywołuje i poddaje analizie ogłoszenie o pracy w charakterze coacha, a także artykuły-porady autorstwa wykwalifikowanych w tym celu trenerów. Na zakończenie autorka stwierdza, że lansowany dziś model retora dalece odbiega od tego, który w czasach starożytnych przynosił chlubę osobie ten zawód wykonującej.

Słowa kluczowe: retor, coach, Arystoteles, Cyceron, Kwintylian, retoryka.

 

Michał MIKLAS, Społeczne i aksjologiczne podstawy kształtowania się wiedzy w pragmatyzmie Ch. S. Peirce’a pełny tekst artykułu w formacie pdf

Jednym z najważniejszym problemów filozofii jest pytanie o uprawomocnienie wiedzy naukowej lub wnioskowań syntetycznych. Peirce nie zgadzał się z rozwiązaniami zaproponowanymi przez Kanta lub Milla. Przyjmował za konstytutywną dla własnej epistemologii triadyczną koncepcję znaku. Budowanie wiedzy naukowej jest – jego zdaniem – nieskończonym procesem interpretacji znaków. Przedmiot poznania nie może być uchwycony bezpośrednio i w całości, ale wymaga interpretacji z perspektywy różnych badaczy – podmiotów. Nie istnieje naukowa procedura, która prowadzi do koniecznych i ostatecznych rezultatów. Taka opinia prowadzi do stwierdzenia, że jedynie nieograniczona wspólnota badaczy może być podmiotem prawomocnej i prawdziwej wiedzy. Praktyka naukowa jest formą dyskursu publicznego, opartego na zasadach metodologicznych, ale także na etycznych. Sukces nauki zależy w dużej mierze od etyki kooperacji w ramach dyskursu.

Słowa kluczowe: Peirce, znak, nieograniczona  wspólnota badaczy, etyka dyskursu.

 

Marcin RZĄDECZKA, Historia – nauka nomotetyczna czy idiograficzna. Pytanie o zalety i ograniczenia naturalistycznych koncepcji nauk historycznych pełny tekst artykułu w formacie pdf

Rozwój jaki dokonał się w związku z wprowadzeniem do historii szeregu metod zaczerpniętych z nauk przyrodniczych i formalnych sprawia, że na nowo podjąć należy refleksję nad metodologicznym statusem tej gałęzi nauki. Rosnące możliwości prognostyczne nauk historycznych idą tu bowiem w parze z umacnianiem się naturalizmu metodologicznego, który nolens volens uznać należy za stanowisko filozoficzne. Ta pozorna oczywistość jest jednak brzemienna w skutki. Naturalną konsekwencją ugruntowywania się naturalizmu metodologicznego jest tu bowiem rozwój naturalizmu epistemologicznego w odniesieniu do procesu poznania historycznego. Bliższe przyjrzenie się przedstawionym koncepcjom historii opartym na powyższych założeniach pozwala na pewną dozę optymizmu poznawczego wynikającego z osłabienia tradycyjnego obrazu historii jako nauki na wskroś idiograficznej i całkowicie pozbawionej funkcji prognostycznych.

Słowa kluczowe: historia, naturalizm, biogeografia, ujęcie ekologiczne.

 

Anna MUSIOŁ, Elementy estetyki w Wilhelma Diltheya ujęciu człowieka i kultury pełny tekst artykułu w formacie pdf

Kryzys kultury przełomu XIX i XX wieku, wyrażający się w niemożności określenia prawdy absolutnej, uzależnia jej postrzeganie i rozumienie od postawy zaangażowanego poznawczo podmiotu: człowieka, którego wszelkie działanie podlega wpływowi historii i kształtującym się w niej światopoglądom. Zgodnie z założeniami humanistycznej psychologii deskryptywnej, człowiek w poznaniu sięga w głąb własnego ducha i w sposób twórczy wyraża swoją niepowtarzalność poprzez ciągłą rozbudowę perspektyw aksjologicznych oraz przeżyciowo-rozumiejące postrzeganie rzeczywistości. Jak twierdzi Dilthey, życie w jego wielowymiarowości objawia kreatywną moc człowieka uzewnętrzniającą się w realizacji stawianych celów.  Jest ekspresją treści psychicznych, wyrażających ludzki stosunek do świata; wyrazem intensji, które nadają sens otaczającym przedmiotom, przekształcając je i umożliwiając ich rozumienie. W analizie wytworów kultury (materialnego i duchowego dorobku ludzkości)  Dilthey akcentował trzy kategorie: ekspresja (Ausdruck), przeżycie (Erleben) i znaczenie (Bedeutung). Uwzględniając założenia filozofii życia Diltheya, w artykule przedstawiam zaproponowaną przez niego próbę zdefiniowania człowieka i jego kondycji w kulturowej rzeczywistości epokowego przesilenia.

Słowa kluczowe: filozofia kultury, antropologia, psychologia humanistyczna, doświadczenie wewnętrzne, rozumienie, przeżycie, Wilhelm Dilthey.

S  P  R  A  W  O  Z  D  A  N  I  A    I    K  O  M  U  N  I  K  A  T  Y:

Małgorzata SKOTNICKA-PALKA, Barbara TECHMAŃSKA, III Międzynarodowa Konferencja „Edukacja – Kultura – Społeczeństwo”, Krzyżowa 3–4 października 2012 pełny tekst sprawozdania w formacie pdf

N  O  T  Y     O     A  U  T  O  R  A  C  H:

LESZEK GAWOR, dr hab. prof. Uniwersytetu Rzeszowskiego, kierownik Zakładu Filozofii Społecznej.  Autor książek: Myśliciele mało znani. Filozofia polska końca XIX wieku i pierwszych dekad XX stulecia [2011]; Szkice o cywilizacji [2009]; Polska myśl historiozoficzna I połowy XX wieku. Analiza wybranych poglądów, [2005]; Wprowadzenie do filozofii i etyki. Główne zagadnienia i stanowiska [2005]; O wielości cywilizacji. Filozofia społeczna Feliksa Konecznego [2002];  Katastrofizm w polskiej myśli społecznej i filozofii 1918-1939 [1999] Katastrofizm konsekwentny. O poglądach Mariana Zdziechowskiego i Stanisława Ignacego Witkiewicza [1998]. W badaniach naukowych zajmuje się historią filozofii polskiej, filozofią społeczną i etyką.

JOANNA KIEREŚ-ŁACH,  mgr filozofii, lic. kulturoznawstwa, doktorantka w Katedrze Filozofii Kultury KUL. Przygotowuje rozprawę doktorską nt. koncepcji nowej retoryki w ujęciu Chaima Perelmana. Redaktor naczelny czasopisma naukowego „Scripta philosophica. Zeszyty naukowe doktorantów Wydziału Filozofii KUL”; członek redakcji czasopisma naukowego „Trivium”; członek International Etienne Gilson Society. Zainteresowania badawcze: filozofia kultury, retoryka, filozofia sztuki, literaturoznawstwo, teatr, historia sztuki; e-mail: azytek@wp.pl

TOMASZ KUPŚ, dr hab., prof. Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu,  absolwent Instytutu Filozofii UMK. Zainteresowania badawcze: historia filozofii, zwłaszcza niemiecka, filozofii religii XVIII i XIX wieku (Lessing, Kant), filozofia egzystencji (Kierkegaard, Jaspers) i religioznawstwo (ogólna teoria religii i metodologia nauk o religii). Tłumacz pism klasyków filozofii (Kanta, Schillera, Fichtego, Lessinga).

TOMASZ ŁACH, magister, doktorant w Katedrze Metodologii Nauk KUL. Magisterium uzyskane w 2010 roku na podstawie pracy Status metodologiczny nauk społecznych według Jerzego Giedymina. Prowadzi badania z zakresu filozofii techniki, filozofii nauki, metodologii nauk; przygotowuje rozprawę doktorską na temat krytycznej teorii techniki.

MICHAŁ MIKLAS, magister filozofii; doktorant w Zakładzie Filozofii Społecznej i Politycznej Instytut Filozofii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Zainteresowania naukowe: filozofia polityki, filozofia kultury –  etyka, teorie rozumu i racjonalności w etyce, filozofii społecznej i epistemologii. Filozofia Immanuela Kanta, Karla-Ottona Apla i Jürgena Habermasa

ANNA MUSIOŁ, doktor, związana z Zakładem Historii Filozofii Nowożytnej i Współczesnej Instytutu Filozofii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Jest absolwentką filozofii i psychologii zachowań społecznych. Zainteresowania badawcze koncentruje wokół filozofii transcendentalnej, zwłaszcza neokantyzmu szkoły marburskiej (Cohen – Natorp – Cassirer), filozofii kultury, antropologii oraz deskryptywnej psychologii humanistycznej.

MARCIN RZĄDECZKA, magister, absolwent filozofii oraz międzywydziałowych studiów filozoficzno-historycznych, doktorant w Zakładzie Ontologii i Teorii Poznania UMCS. Przygotowuje rozprawę doktorską pt. „Metafizyczne założenia współczesnych nauk biomedycznych”. Zainteresowania badawcze: filozofia nauki ze szczególnym uwzględnieniem filozofii biologii, historia nauki, metafizyka.

MAŁGORZATA SKOTNICKA-PALKA, doktor, historyk, absolwentka Uniwersytetu Wrocławskiego. Zainteresowania badawcze: historia XX wieku (zagadnienia społeczne okresu międzywojennego), dydaktyka historii, historia regionalna.

JOANNA SMAKULSKA, doktor, absolwentka biologii i filozofii, asystent w Katedrze Bioetyki i Antropologii Filozoficznej Uniwersytetu w Białymstoku. Doktoryzowała się w roku 2011. Temat rozprawy doktorskiej: „Bogusława Wolniewicza etyka życia”. Zainteresowania badawcze: historia filozofii współczesnej; filozofia wartości, antropologia filozoficzna.

BARBARA TECHMAŃSKA, doktor, adiunkt w Zakładzie Dydaktyki Historii i Wiedzy o Społeczeństwie Instytutu Historycznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Zainteresowania badacze koncentrują się na tematyce Legnicko-Głogowskiego Zagłębia Miedziowego, w zakresie edukacji, kultury i społeczeństwa. Zajmuje się popularyzowaniem wiedzy o regionie, w ramach działalności w Towarzystwie Miłośników Ziemi Lubińskiej, współpracując z instytucjami kultury, jak też współredagując „Zeszyty Lubińskie”. W obszarze dydaktyki zajmuje się edukacją regionalną.


Licencja Creative Commons
Ten utwór jest dostępny na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Unported.